Taalgebruik en Leren

Wat zouden we zonder taal moeten? We zouden ons niet kunnen uiten, communiceren of iets leren. Een jong kind leert dan ook gretig woordjes om de wereld om hem heen te begrijpen. Daarna ontwikkelt het taalgebruik verder en volgt de school de vorderingen door woordkennis en leesvaardigheid te toetsen. Voor andere vormen van taalgebruik die kennis opleveren, is jammer genoeg weinig oog. Terwijl praten, discussiëren en teksten schrijven het onderzoekend leren juist stimuleren. Welke onderwijsvormen kunnen taalgebruik en leren optimaliseren? Het lectoraat Taalgebruik & Leren onderzoekt deze vraag.

Optimale taalcondities

De centrale onderzoeksvragen binnen het lectoraat Taalgebruik & Leren zijn: wat zijn optimale condities waaronder kinderen op de basisschool én hun taalvaardigheid én hun kennis en inzicht kunnen ontwikkelen? En hoe kunnen leerkrachten die ontwikkelingen het beste stimuleren? Om deze vragen te beantwoorden kijken we naar drie gebieden: mondeling taalgebruik, schrijven en lezen.

Het lectoraat gaat daarbij uit van de natuurlijke onderzoekende houding van kinderen. Daarnaast is het observeren in plaats van beoordelen van ontwikkelingen van kinderen het uitgangspunt. Het lectoraat krijgt door onderzoek ook meer zicht op het proces van leren met behulp van taal zelf.

Drie taalambities

Het lectoraat Taalgebruik & Leren heeft drie ambities:

  • Inzicht ontwikkelen in de manieren waarop we de kennisopname en de leerprestaties van leerlingen kunnen versterken.
  • Versterken van de onderzoeksvaardigheden van leerkrachten.
  • Bewustwording versterken binnen lerarenopleidingen van de waarde van geïntegreerd taalonderwijs en de mogelijkheden van onderzoekend leren daarbij.

Ontwerponderzoek voor observatie-instrumenten Vitale educatie

Hoe kun je de ontwikkeling van het mondelinge en schriftelijke taalgebruik van kinderen goed volgen? Met een observatie-instrument dat gebaseerd is op observeerbare kenmerken van dat taalgebruik. Onderzoekers van het lectoraat Taalgebruik & Leren ontwikkelden deze instrumenten voor Nederlands en Fries. Samen met leerkrachten en per genre.

In het Nederlandse onderwijs ontbreken instrumenten om de productieve taalvaardigheid van kinderen in beeld te brengen, anders dan door woordenschattoetsen. Onderzoekers van het lectoraat Taalgebruik en Leren ontwikkelden daarom observatie-instrumenten om leerkrachten handvatten te geven om de ontwikkeling van leerlingen in hun productieve taal te kunnen volgen. Daarvoor gingen zij samen met leerkrachten op zoek gegaan naar observeerbare kenmerken van dat taalgebruik via de zogenaamde Prominent Feature Analysis-methode.

Vaardigheid per genre

Deze kenmerken zijn vervolgens gebruikt als basis voor de ontwikkeling van een observatie-instrument voor het Fries en Nederlands, die per genre worden uitgewerkt. Uit onderzoek blijkt dat deze genre-oriëntatie noodzakelijk is, omdat de vaardigheid van leerlingen sterk genre-afhankelijk is.

Samenwerken & Taalvaardigheid Vitale educatie

Wat is de optimale communicatieve manier om kennis te ontwikkelen en taalvaardigheid te verbeteren? Onderzoekers van het Lectoraat Taalgebruik en Leren zoeken binnen het kader Onderzoekend Leren het antwoord op deze vraag. In het RAAK-PRO onderzoeksproject Samenwerken & Taalvaardigheid bestuderen zij de rol van samenwerken bij taalvaardigheidsontwikkeling tijdens lezen, schrijven en argumenteren.

Het onderzoek Samenwerken & Taalvaardigheid bestaat uit drie deelprojecten, alle drie promotieonderzoeken. Het eerste project richt zich op de optimale condities voor het samen schrijven van leerlingen uit de midden-en bovenbouw in kleine groepjes - al dan niet in een digitale omgeving - voor hun kennisontwikkeling en voor de ontwikkeling van hun schrijfvaardigheid. We onderzoeken daarbij de interactie, kennisconstructie en tekstconstructie tijdens het samen schrijven.

Het tweede deelproject richt zich op argumentatief taalgebruik en kennisconstructie in samenwerkingssituaties bij kleuters. Dialogisch lezen in de context van samen onderzoekend leren in de midden- en bovenbouw van het basisonderwijs is onderwerp van het derde promotieonderzoek. De belangrijkste vraag hierbij luidt: hoe komen kinderen in gesprekken rondom (informatieve) teksten gezamenlijk tot kennisconstructie?

Taalplan Frysk Vitale educatie

Door het maken van een Taalplan Frysk kan een school het aanbod Fries beter afstemmen op de leerlingen en de kerndoelen. Het project Taalplan Frysk van de provincie Fryslân en ECNO/NHL Stenden Hogeschool (lectoraat Taalgebruik en Leren) geeft bovendien een realistisch beeld van wat een school doet en kan doen aan het Fries.

Alle scholen in Fryslân voor basis- en voortgezet onderwijs moeten aangeven wat zij aan het Fries doen en welke kerndoelen zij behalen en willen behalen. Gedeputeerde Staten van de provincie Fryslân kunnen het primair en voortgezet onderwijs sinds 2014 (gedeeltelijke) ontheffing verlenen voor het vak Fries. Daarvoor kon alleen het rijk volledige ontheffing verlening. Deze nieuwe manier van ontheffing is bedoeld om meer recht te doen aan de positie van het Fries in de regio waar de school staat en aan de wijze waarop het vak Fries in de praktijk onderwezen wordt op iedere individuele school.

Het voordeel van de nieuwe ontheffing is dat scholen de ambities op het gebied van het vak Fries beter kunnen formuleren en hiermee ook gemakkelijker kunnen voldoen aan de kerndoelen Fries. Deze vaststelling leidt tot het Taalplan Frysk: een aanvraag voor wel of geen (gedeeltelijke) ontheffing volgens de ontheffingsprofielen. Daarbij wordt ook gelet op de ambities van de school. Uitgangspunt is dat de (gedeeltelijke) ontheffing een tijdelijke maatregel is binnen een groeimodel.

Onderwijs op maat

De scholen starten met het maken van een inventarisatie van het Fries op school en vullen een vragenlijst in. Vervolgens brengt een onderwijskundige van NHL Stenden Hogeschool de school een bezoek. Deze onderwijskundige ondersteunt en formuleert samen met de schooldirectie het Taalplan Frysk. Zo vraagt de school bij de provincie eventuele (gedeeltelijke) ontheffing aan voor het vak Fries.

Wanneer duidelijk is in welk profiel de school past en welke ambities de school heeft voor de komende vier jaar, wordt er bij de provincie wel of geen (gedeeltelijke) ontheffing aangevraagd. Op deze manier ontstaat onderwijs op maat, passend bij de specifieke wensen van de school.

Met wie werken we samen?

Het onderzoek binnen het lectoraat Taalgebruik & Leren is praktijkgericht en toepasbaar in het werkveld. Zes projectscholen zijn daarom in een netwerk verbonden aan het lectoraat. Leerkrachten op die scholen werken aan eigen onderzoeksvragen, die te maken hebben met de stimulering van de mondelinge en schriftelijke taalvaardigheid in relatie tot het leren van de kinderen. 

Het lectoraat Taalgebruik en Leren werkt nauw samen met de volgende projectscholen:

  • Obs De Stjelp, Baard
  • Cbs Prins Constantijnschool, Leeuwarden
  • Obs De Gielguorde, Mantgum
  • Obs De Pipegaal, Workum
  • Obs Op 'e Dobbe, Hallum
  • Obs De Romte, Dronrijp

Het lectoraat Taalgebruik & Leren werkt daarnaast intensief samen met de volgende partners:

  • Rijksuniversiteit Groningen: Expertisecentrum Taal, onderwijs en communicatie
  • Marnix Academie Utrecht: lectoraat Interactie en taalbeleid in de multiculturele school
  • Fontys Den Bosch: lectoraat Leren en Innoveren
  • Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling SLO, Enschede

Team

De lector Taalgebruik & Leren is Jan Berenst. Het lectoraat bestaat uit opleiders, onderzoekers, onderwijsadviseurs, ontwikkelaars, een ervaren leerkracht en een leerkracht in opleiding. Samen vormen ze de kenniskring Taalgebruik en Leren.

De kenniskringleden doen samen met de leerkrachten van de samenwerkende projectscholen en studenten van de NHL Stenden Pabo-opleiding onderzoek. Vragen van leerkrachten uit de praktijk zijn daarbij leidend. We maken gezamenlijk een ontwerp en kijken hoe dat uitpakt. Daarbij is de leerkracht onderzoeker in zijn eigen klas. Op basis van bevindingen kunnen we het ontwerp en de aanpak aanpassen in een volgende ronde.

Binnen het lectoraat zoeken we naar onderwijsvormen waarmee leerlingen op school succesvol kunnen leren en hun taalvaardigheid kunnen ontwikkelen. Daarnaast biedt het lectoraat een professionaliseringstraject aan, waarin we leerkrachten trainen in het observeren van mondelinge en schriftelijke taalvaardigheidsontwikkeling.

Contact

NHL Stenden Hogeschool
Onderzoeksgroep Vitale Educatie/Leren in Context