‘Kan mevrouw mij helpen?’ Aanspreekvormen in Fryslân

Wie in Fryslân woont of werkt, herkent het vast: de Friese gewoonte om iemand in de derde persoon aan te spreken. Een student kan bijvoorbeeld tegen docent Marlies zeggen: “Kan Marlies mij helpen?” Voor Friezen is dit een beleefde en vertrouwde manier van spreken. Toch roept deze formulering bij veel niet-Friezen verbazing op. Dit onderzoeksproject richt zich op aanspreekvormen in Fryslân, met als doel het intercultureel begrip tussen Friezen en niet-Friezen te vergroten.

Wat is de aanleiding voor het project?

Naar Friese aanspreekvormen is weinig onderzoek gedaan, terwijl aanspreekvormen veel zeggen over hoe je jezelf en de ander inschat. De meeste Europese talen bestaan hebben twee manieren om aan te spreken: formeel en informeel. Denk aan ‘u’ en ‘jij’ in het Nederlands, ‘du’ en ‘Sie’ in het Duits, of ‘tu’ en ‘vous’ in het Frans. Het Fries heeft naast ‘do’ en ‘jo’ nog een extra optie: aanspreken in de derde persoon. Daarin staat het Fries niet alleen, maar binnen Europa is het wel bijzonder wat er in het Fries gebeurt.

Ten eerste omdat het Fries deze aanspreekvorm heeft behouden, terwijl hij in veel andere Europese talen - waaronder het Nederlands – vrijwel verdwenen is. Ten tweede omdat het Fries hem op een bijzondere manier inzet: waar de vorm oorspronkelijk superbeleefd was, is het nu een tussenvorm. Minder afstandelijk dan ‘u’, maar respectvoller dan ‘jij’.

Hoe pakt het projectteam dat aan?

Het project bestaat uit vier deelprojecten, elk met een eigen invalshoek.

1. Historische ontwikkeling. Gaat over het gebruik van de derdepersoonsaanspreekvorm vanaf de zestiende eeuw tot nu. Dat helpt om de huidige populariteit van de vorm beter te begrijpen.
2. Effect op Friestaligen. Het tweede deelproject is een experimentele vergelijking hoe Friestaligen reageren op ‘do’ en ‘jo’ in het Fries en ‘u’ en ‘jij’ in het Nederlands. Dat geeft inzicht in hoeverre die aanspreekvormen van elkaar verschillen.
3. Huidig gebruik. Het derde project richt zich op het huidige gebruik van de derdepersoonsaanspreekvorm in Fryslân. Met een korte, maar grootschalige enquête brengen we in kaart waar, wanneer en door wie de vorm wordt gebruikt.
4. Effect op Nederlandstaligen. Het laatste project is een experimenteel onderzoek naar effect van de derdepersoonsaanspreekvorm op Nederlandstaligen in vergelijking met Friestaligen. Dat geeft inzicht in de effecten van aanspreekvormen.

Wat zijn de voornaamste (of voorlopige) resultaten?

De eerste twee deelprojecten leveren al een aantal inzichten op. Uit het historische onderzoek kwamen twee opvallende verschuivingen naar voren in het gebruik van de derdepersoonsaanspreekvorm. Waar deze vorm oorspronkelijk vooral een variatier was op ‘do’ en ‘jo’, werd hij in de negentiende eeuw steeds vaker de standaard om oudere familieleden aan te spreken. Dat laat zien dat de functie van de vorm door de tijd heen aanzienlijk is veranderd.

Ook het experiment naar de effecten van aanspreekvormen op Friestaligen biedt interessante resultaten. In een (fictief) sollicitatiegesprek blijken Friestaligen in beide talen het liefst informeel aangesproken te worden. Zowel ‘do’ als ‘jij’ heeft een positief effect op hoe zij de recruiter en het bedrijf beoordelen. De resultaten van deelproject drie en vier zijn nog niet bekend. Wel is het aantal deelnemers aan de enquête al veelbelovend: ruim 3000 deden mee.

Projectpartners

• NWO Promotiebeurs voor leraren
• Radboud Universiteit Nijmegen

In de media