Versterken van professioneel leiderschap van leraren
Als je kiest voor het basisonderwijs dan wil je verschil maken in het leven van kinderen. Maar de praktijk is soms weerbarstig. Leraren voelen zich soms onmachtig om het juiste te doen, omdat de tijd ontbreekt, omdat de kaders knellen. Dan is het nodig om op te staan, om ruimte te nemen. Maar hoe doe je dat? Hoe kunnen we (toekomstige) leraren leren om regie houden over je dagelijkse praktijk?
Korte uitleg over de aanleiding/het ontstaan van het project?
Er wordt in het onderwijs steeds meer ingezien dat het belangrijk is dat leraren zelf regie kunnen nemen. In het promotieonderzoek van Arda Oosterhoff naar autonomie van de leraar in het basisonderwijs, kwam dit ook duidelijk naar voren. Leraren die te weinig autonome ruimte ervaren worden gefrustreerd. Het onderwijs raakt daardoor goede professionals kwijt: leraren worden ziek, vertrekken uit het beroep of worden cynisch. Zowel voor de kwaliteit van onderwijs als voor het welbevinden van leraren is het belangrijk dat leraren ruimte ervaren om zelf invloed (professioneel leiderschap) uit te oefenen op de dagelijkse onderwijspraktijk. In het promotieonderzoek kwamen ook vragen naar boven over de rol van de lerarenopleiding. Bereidt de Pabo studenten voldoende voor op dit facet van hun toekomstige rol als professional? Op NHL-Stenden is professioneel leiderschap één van de facetten van het instituutsbrede onderwijsconcept Design Based Education. Aan dit facet wordt, ook instituutsbreed, nog weinig aandacht besteed.
Welk probleem lost het project op?
Leraren die dagelijks in contact zijn met leerlingen zien als geen ander wat die leerlingen nodig hebben. Leraren zien soms dat externe maatregelen, die met de beste bedoeling worden genomen om het onderwijs te verbeteren, niet werken. Juist deze professionals zijn in staat om, samen met hun collega’s, te zoeken naar manieren die beter werken, die meer impact hebben voor deze leerlingen, in deze school, in deze tijd. Soms ook om hun leerlingen te beschermen tegen al te grote druk van buiten om steeds maar meer en beter te presteren. De huidige lerarenopleiding legt al wel een stevige basis voor professioneel leiderschap, door te werken aan visie en professionele identiteit. Maar we besteden nog weinig aandacht aan de manier waarop de professional zelf ruimte kan nemen om de praktijk waar hij/zij komt te werken ook daadwerkelijk in de gewenste richting te kunnen beïnvloeden.
Wie is het projectteam?
Het postdoc-onderzoek is opgezet als participatief ontwerponderzoek. In de eerste fase worden focusgroep-gesprekken gevoerd met alle lerarenopleiders van de pabo’s van NHL-Stenden, zowel de instituutsopleiders (IO) als schoolopleiders (SO). Die gesprekken zijn bedoeld om een gedeelde betekenisgeving te ontwikkelen en brede betrokkenheid te creëren bij alle collega-opleiders. In de tweede fase van het project gaat op iedere pabolocatie een klein team van IO’s en SO’s aan de slag in ontwerpsessies om concrete ideeën uit te werken. Wat kan je doen om het professionele leiderschap van studenten te ontwikkelen? Daarnaast kan ook het eigen professionele leiderschap van de lerarenopleiders een punt van aandacht zijn.
Hoe pakt het projectteam dat aan?
De ontwerpsessies worden begeleid door twee onderzoekers. De deelnemers werken (bij voorkeur als duo IO/SO) tussen de sessies door aan een eigen aanpak, passend bij hun functie of takenpakket. Tijdens de sessies ondersteunen deelnemers elkaar bij het formuleren van onderzoeksvragen en het ontplooien van onderzoeksactiviteiten, wordt expertise en resultaten gedeeld, knelpunten uitgewisseld, nieuwe vragen gesteld, etc. De ontwerpsessies worden opgenomen en tussentijds geanalyseerd op de drie focuspunten van het onderzoek: gedeelde betekenisgeving, ontwikkelen van leiderschap van studenten en het eigen leiderschap van de lerarenopleider. De analyses worden elke sessie teruggekoppeld en werden gebruikt om het voortgaande proces te voeden. Resultaten uit de ontwerpsessies worden bovendien teruggekoppeld en besproken in interactieve werksessies tijdens werkveldbijeenkomsten van Samen Opleiden. Gedurende het project is er regelmatig contact met de coördinator Samen Opleiden, de Teamleiders pabo en de lector, om betrokkenheid te verbreden, kansen of knelpunten te signaleren en borging na het project te bevorderen.
Wat zijn de voornaamste (of voorlopige) resultaten?
Het project vindt plaats op alle pabo-vestigingen van NHL-Stenden. Het project is inmiddels op drie van de vier vestigingen uitgevoerd en afgerond. Uit de voorlopige opbrengsten blijkt dat de gekozen participatieve aanpak veel oplevert. De lerarenopleiders zien het belang van het thema voor de lerarenopleiding. Er ontwikkelt zich gaandeweg een gezamenlijke taal om over dit (nieuwe) thema van gedachten te wisselen. Er zijn ontwerpprincipes geformuleerd, die benadrukken dat de ontwikkeling van professioneel leiderschap integraal een plek moet krijgen in de opleiding en dat continuering van het gesprek over dit thema van belang is, samen met het werkveld. De aanpak brengt ook een reflectieproces op gang met betrekking tot het professionele leiderschap van de lerarenopleider zelf en de functie van de lerarenopleider als rolmodel. Voorlopige resultaten laten ook zien dat het creëren van tijd en ruimte voor het op gang brengen van een bottom-up ontwerpproces een belangrijke voorwaarde is voor het stimuleren van (meer) leiderschap van door leraren(opleiders).
