Eerst je pinpas, dan je huis: waarom eerdere signalering het verschil maakt bij financiële uitbuiting van kwetsbare inwoners

“Eén op de twintig ouderen krijgt te maken met een vorm van ouderenmishandeling”, vertelt Renate. “Financiële uitbuiting is daar de meestvoorkomende vorm van. Ouderen zijn vaak doelwit omdat ze verminderd digitaal en financieel vaardig zijn en soms een klein sociaal netwerk hebben. De pleger is verdrietig genoeg vaak iemand die dichtbij ze staat, zoals een familielid of een buur. Tegen de tijd dat de financiële uitbuiting aan het licht komt, staan de deurwaarders soms al op de stoep. En pas dan komen ze bij een organisatie als Sociaal Werk Sedna terecht.”

Uitgeleende auto

Een schrijnend voorbeeld staat Renate bij. “Een oudere man zonder sociaal netwerk was het slachtoffer geworden van uitbuiting. Hij kwam bij mij op het spreekuur met een vaag verhaal over een uitgeleende auto en boetes. Pas later werd duidelijk wat er echt speelde: een persoon had zich bij hem naar binnen gepraat, waarna een groep personen zijn huis overnam. De man raakte de regie over zijn eigen woning en financiën volledig kwijt. Er ontstond een huurachterstand en toen de gemeente aan de deur kwam, greep de politie in: de daders werden gepakt en de oude man werd uit zijn huis gehaald, kreeg begeleid wonen en bewindvoering.”

Dertig euro

Financiële uitbuiting verloopt volgens Renate meestal geleidelijk, precies zoals in het voorbeeld hierboven. "Het begint vaak klein, met iets als: heb je misschien dertig euro voor boodschappen? Het gaat stap voor stap verder, tot mensen zelf tot de conclusie komen dat het niet oké is. En dan is het vaak al ver. Met alle gevolgen van dien: een trauma voor de gedupeerde en hoge kosten voor de maatschappij doordat instanties zoals deurwaarders en schuldhulpverlening zich ermee moeten bemoeien. In het geval van de oudere man gingen we onszelf te rade: hebben we iets gemist? Hadden we dit eerder moeten signaleren?" Het was voor Renate de aanleiding van haar afstudeeronderzoek naar het eerder signaleren van financiële uitbuiting.

Signaleringskaart

Gedragsverandering zoals angst, geen bankafschriften meer willen delen of schaamte en schuldgevoel: het zijn stuk voor stuk signalen die op zichzelf weinig zeggen, maar samen een patroon kunnen vormen. En dat patroon herkennen is niet vanzelfsprekend. “Tijdens mijn rondvraag bij andere organisaties in gemeente Emmen bleek iedereen wel eens met financiële uitbuiting te maken hebben gehad in het werk”, vertelt Renate. “Maar het was niet top of mind, en er was geen concreet instrument voor beschikbaar. Daarom ging ik zelf aan de slag met het maken van een visueel aantrekkelijk overzicht van de signalen.”

Inmiddels prijkt in iedere spreekkamer van Sociaal Werk Sedna een signaleringskaart van Renate. Bewust in het gezichtsveld: “Eerst hing de kaart achter mij”, legt Renate uit. “Toen ik tijdens een gesprek met een inwoner om me heen keek en de kaart spotte, deed ik in mijn achterhoofd even een check en dacht ik: zou het misschien zo’n situatie kunnen zijn?” Uiteindelijk was dat niet het geval, maar de les was duidelijk voor Renate: puur door de kaart af en toe te zien, bleef ze scherp op het onderwerp. “Het concept is simpel maar effectief. Soms moet iets in je zicht hangen om verbanden te kunnen zien.”

Gevoelig onderwerp

Signalering van financiële uitbuiting is een eerste stap, het gesprek voeren een tweede. Dat gesprek is niet altijd voor de hand liggend: "Je zou kunnen denken: maar dan bel je toch de politie?", benoemt Renate. "Maar als iemand zelf een pinpas heeft afgegeven, bewijs dan maar wie de pas heeft gebruikt en met welke intenties. Het is vaak geen optie om de autoriteiten in te schakelen. Daarom moet een slachtoffer zélf de tools krijgen om de uitbuiting te stoppen." Precies daarvoor ontwikkelde Renate een tweede tool: de gesprekskaart. Op de gesprekskaart staan tips en voorbeeldvragen waarmee begeleiders het gevoelige onderwerp kunnen aankaarten zonder oordeel, zodat iemand de feiten onder ogen durft te zien én zelf durft op te staan tegen de pleger.

Regie terugpakken

De gesprekskaart ontwikkelde Renate aan de hand van motiverende gesprekstechnieken. "We vragen wat iemand zelf wil en wat zou kunnen helpen. Veel mensen komen er dan pas achter wat ze eigenlijk voelen", zegt Renate. "Het gaat er niet om dat wij het overnemen, maar dat de inwoner de regie terugpakt over z'n eigen leven en geld, in plaats van die kwijt te zijn aan iemand anders." Reacties op zo'n gesprek zijn wisselend. "Sommige mensen worden verdrietig en zijn teleurgesteld. Anderen worden boos en schieten in de verdediging. Ze willen niet altijd zien wat er onder hun ogen gebeurt, zeker niet als het een bekende betreft." Het gebeurt ook weleens dat iemand vertrekt en pas later weer terugkomt. "En dat is ook oké. Soms plant je gewoon een zaadje en moet je geduldig afwachten tot iemand zelf tot inzicht komt."

Alert blijven

Inmiddels zijn de kaarten niet alleen breed uitgerold binnen Sociaal Werk Sedna, maar ook gedeeld met samenwerkingspartners in de gemeente Emmen, van het Geldloket tot de woningbouw: organisaties die stuk voor stuk weleens met financiële uitbuiting te maken hadden, maar er nooit een vast instrument voor hadden. “We kunnen niet alle financiële uitbuiting opsporen en stoppen”, besluit Renate. “Maar we kunnen er wel voor zorgen dat we alert blijven op de signalen, zodat we vroegtijdig kunnen ingrijpen en een heleboel ongewenste problemen kunnen voorkomen.”