Hoe onderzoek de gemeente Leeuwarden helpt om onzichtbare criminaliteit zichtbaar te maken

“Ondermijning heet niet voor niets zo”, zegt Sybrand Buma, oud-burgemeester van Leeuwarden. “Het is een ondermijning van de bovenwereld.” Ondermijning ontstaat wanneer criminelen voor hun illegale praktijken gebruikmaken van mensen, bedrijven en voorzieningen uit de bovenwereld. Soms door bedreiging, omkoping of fraude, en soms met vrijwillige medewerking. Zo krijgt criminaliteit steeds meer invloed op het dagelijkse leven, met grote gevolgen voor de veiligheid van burgers. Ondermijning gaat specifiek over die schadelijke maatschappelijke effecten.  

Signalen van ondermijning 

Ondermijning is niet altijd zichtbaar. Maar vaak zijn er wel signalen dat er iets niet klopt. Edward van der Torre, lector Bestuur, Veiligheid en Ondermijning bij de Thorbecke Academie van NHL Stenden Hogeschool, onderzoekt zulke signalen. “Neem bijvoorbeeld een winkel waar de klanten in- en uitlopen, maar waar niets wordt verkocht. Of een twintiger die luxe woont, een dure auto rijdt en hippe kleding draagt terwijl hij een uitkering heeft”, legt hij uit. “Op zichzelf bewijzen deze signalen niets, maar in samenhang kunnen ze wel wijzen op criminele activiteiten of uitbuiting.” Juist daarom is het belangrijk dat professionals die in contact staan met burgers en ondernemers deze signalen herkennen, zodat kan worden onderzocht hoe het zit.  

Ondermijning aan het licht 

Om ondermijning aan te pakken, moet een gemeente eerst weten wat er speelt. Daarom deed Edward voor de gemeente Leeuwarden onderzoek. Niet achter z’n laptop, maar door de straat op te gaan en te praten met mensen die weten wat er in de wijk speelt. Voor oud-burgemeester Buma was dat onderzoek heel waardevol. “Ik wist al te veel van ondermijning in onze stad om echt te schrikken, maar voor mij was het wel nieuw dat het zo gestructureerd was neergezet.”  

Volgens Buma maakt het onderzoek concreet waar de gemeente Leeuwarden mee aan de slag moet. Daarom besloten de gemeenteraad en het college extra geld vrij te maken voor de aanpak van ondermijning. Ook kwamen er meer Bibob-onderzoeken waarmee de gemeente vooraf de integriteit van bedrijven en organisaties kan toetsen, en nam een speciaal interventieteam samen met politie verdachte situaties onder de loep. Zo werden sinds september 2025 maar liefst 200 ‘verdachte’ panden binnenstebuiten gekeerd. Wat bleek? Bij de helft was er sprake van drugsproblematiek.  

Van reactie naar actie 

Een drugspand sluiten lijkt dan misschien een logische oplossing. “Maar het is vrij zinloos om iedere dag een drugspand te sluiten, en verder geen actie te ondernemen”, vindt oud-burgemeester Buma. Volgens hem moeten gemeenten, politie en Openbaar Ministerie de handen ineenslaan. “De burgemeester kan besluiten het pand te sluiten, maar daarmee is de criminaliteit erachter niet verdwenen. Wie organiseert die drugshandel? Welke andere panden of personen zijn erbij betrokken? Dat vraagt om verder onderzoek door politie en justitie. In de lokale driehoek bespreken we daarom wat de gemeente bestuurlijk kan aanpakken en waar politie en het Openbaar Ministerie strafrechtelijk kunnen ingrijpen.” 

Een veelzijdige aanpak 

Onderzoeken wie of wat er achter de ondermijning zit, en wat ervoor nodig is om dat te stoppen, is het startpunt. En om dat te doen, is volgens Edward een integrale aanpak nodig. “Het begint bij inzicht in de lokale problematiek als basis voor beleid en investeringen in de veiligheidsorganisatie. Bovendien geeft inzicht ook urgentie. Daarnaast is het nodig dat de burgemeester het voortouw neemt, en moeten er voldoende mensen en middelen zijn. En minstens zo belangrijk is het dat minimaal twee wethouders actief meedoen, want dat legt de basis voor samenwerking.” 

Ogen openhouden 

Ondermijning speelt niet alleen bij drugscriminaliteit, maar ook in de zorg en op de woningmarkt. Een medewerker die een zorgcontract controleert, een toezichthouder die een woning inspecteert of een jongerenwerker die zorgwekkend gedrag opmerkt: allemaal kunnen ze signalen tegenkomen die wijzen op een groter probleem. “Van iemand die een woninginspectie doet tot iemand die een zorgcontract afsluit: iedereen moet z'n ogen openhouden”, beaamt oud-burgemeester Buma. 

En dat geldt volgens Edward ook voor de professionals van morgen. “De mensen die wij nu opleiden komen later op verschillende plekken in het openbaar bestuur terecht. Zij moeten weten wat ondermijning is, en waar ze op moeten letten. Ze moeten durven doorvragen, aan de bel trekken als iets niet klopt en zich hardmaken voor burgers die worden uitgebuit. Want achter die propvolle woning, de verwaarloosde zorgcliënt of de jongere die verdachte pakketjes rondbrengt kunnen grotere problemen schuilgaan.”