Tweederde van de samengestelde gezinnen strandt, en dit is de reden
Eén op de vijf kinderen in Nederland groeit op in een samengesteld gezin. Toch strandt 60 tot 66 procent van die gezinnen opnieuw. Hoe kan dat? Janneke Metselaar, lector bij het lectoraat Zorg Voor Jeugd bij NHL Stenden Hogeschool en Magda Hengst, verbonden aan de Stiefacademie Nederland weten het antwoord: we behandelen samengestelde gezinnen alsof het gewone ‘kerngezinnen’ zijn. Maar dat zijn ze niet.
Liever luisteren? Check onze podcast met Janneke Metselaar en Magda Hengst over samengestelde gezinnen.
Het is zomervakantie. Eindelijk ben je twee weken samen. Maar ‘samen’ betekent in dit geval: jouw kinderen, de kinderen van je partner en de stille hoop dat het dit keer wel gezellig gaat worden. IJdele hoop, want de kinderen kennen elkaar nog niet goed. De oudste wil liever bij je ex zijn. En jij loopt op eieren, want over de opvoeding zijn jij en je nieuwe partner het eigenlijk ook niet eens. Het is geen uitzonderlijk scenario, maar de realiteit van duizenden samengestelde gezinnen in Nederland.
Emigreren doe je ook niet zomaar
“Een samengesteld gezin heeft dezelfde impact op een gezin als emigratie”, zegt Janneke. “En we gaan ook niet zomaar emigreren.” Het is een vergelijking die even blijft hangen. Want op een emigratie bereid je je grondig voor. Bij het samenstellen van een nieuw gezin doen de familieleden dat doorgaans niet: ze vertrouwen op de liefde in de hoop dat het vanzelf goedkomt. Maar vaak doet dat het niet. “Het duurt doorgaans vier tot zeven jaar voordat een samengesteld gezin echt zijn weg heeft gevonden”, zegt Janneke. En tweederde van deze relaties strandt, met een opeenstapeling van verdriet en onzekerheden tot gevolg.
Dominant ideaalbeeld
De kern van het probleem is de opvatting dat een samengesteld gezin eigenlijk gewoon een nieuw kerngezin is. "We zijn zo geprogrammeerd", legt Janneke uit. "Zonder dat we het doorhebben, vergelijken we alles met het traditionele plaatje. Zelfs als ouders uit elkaar gaan en een nieuwe partner krijgen, blijft dit ideaalbeeld dominant. Ook de omgeving draagt hieraan bij met opmerkingen als 'wat fijn dat je moeder weer een nieuwe vriend heeft'. Voor de buitenwereld is het plaatje weer compleet."
Lastig kind of loyaliteitsconflict
Voor de buitenwereld een nieuw ‘normaal’ gezin, maar van binnen gecompliceerd door de veelheid aan relaties, onuitgesproken verwachtingen en emoties. En bovenal: door loyaliteit. Magda vertelt: “Kinderen in samengestelde gezinnen zitten in een voortdurende spagaat. Een stiefouder aardig vinden voelt als verraad tegenover de andere ouder. Genieten van een vakantie met het stiefgezin voelt als verraad tegenover de ouder die thuis is gebleven. Kinderen raken in die loyaliteit verstrikt. En dat zien we in hun gedrag terug. Ouders komen dan bij hulpverlening terecht met een ‘lastig kind’. Terwijl het gedrag eigenlijk iets wil vertellen over het hele systeem.”
Schaamte speelt een rol
Wie merkt dat het niet lekker loopt, krijgt van de omgeving zelden begrip. Eerder het tegenovergestelde, want je wist toch waaraan je begon? Bovendien speelt schaamte een rol: “Als je eerste huwelijk mislukt, dan is het lastig als de tweede ook dreigt te mislukken”, legt Magda uit. “Je gaat aan jezelf twijfelen en vraagt niet snel hulp. Terwijl juist in die beginfase, als patronen zich nog aan het ontwikkelen zijn, begeleiding juist heel waardevol kan zijn. Maar om dat te kunnen herkennen en erkennen, is kennis nodig.”
Rouw en loyaliteit
Wat helpt dan wel? “Het kan heel helpend zijn om alle bewuste en onbewuste processen en emoties een plek te geven”, zegt Janneke. “En om te erkennen dat dit samengestelde gezin nooit een kerngezin zal worden”, vult Magda aan. “Dat is best ingewikkeld. Toen mijn eigen man overleed en ik weer een nieuwe relatie kreeg, wilde ik het liefste ook weer een ‘normaal’ kerngezin zijn. Maar de realiteit is dat je dat nooit meer zult krijgen. Er zullen altijd spagaten in de loyaliteit zijn. Dat is hartverscheurend. Maar dat is wel een stukje rouw waar je doorheen moet om het beste van je nieuwe normaal te kunnen maken.”
Samengesteld gezin als ontdekkingstocht
Janneke en Magda doen samen meerjarig onderzoek naar de ervaringen van jeugdigen die zijn opgegroeid in samengestelde gezinnen, samen met studenten Pedagogiek en Social Work van NHL Stenden. Het doel: patronen herkennen, succesverhalen documenteren, en uiteindelijk tools ontwikkelen die gezinnen en professionals echt verder helpen. Want het kan ook anders: Een samengesteld gezin kan een soort ontdekkingstocht zijn met allemaal nieuwe mogelijkheden”, zegt Janneke.
Verwachtingenmanagement
"Ik zou graag willen dat er meer kennis komt over wat een samengesteld gezin eigenlijk is", besluit Magda. "Met die kennis kun je je verwachtingen bijstellen. Dan ontstaat er een opening om een goed gesprek te voeren. Over wie je samen bent, ten opzichte van elkaar en elkaars kinderen. En hoe je zo’n samengesteld leven gaat navigeren. Dat lijkt me een goed startpunt."
En die gezamenlijke zomervakantie? “Soms moet je loslaten wat niet werkt”, zegt Janneke. Zelfs als dat betekent dat je niet samen op vakantie gaat. “Juist doordat je gescheiden op vakantie gaat, ontstaat er verbinding. Je geeft ruimte aan de band tussen ouder en kind én aan jezelf als stiefouder door op dat moment geen onderdeel te willen zijn van het geheel.
Over Janneke Metselaar en Magda Hengst
Janneke Metselaar is lector bij het lectoraat Zorg Voor Jeugd van NHL Stenden Hogeschool. Magda Hengst is verbonden aan de Stiefacademie Nederland. Samen met Karin den Hollander schreef zij het boek 'De mijne zijn de liefste'.
Lectoraat Zorg voor Jeugd
