Explosieve erfenis op de zeebodem: hoe we met REMARCO werken aan een veilige Noordzee

_{^{Wil je toch liever luisteren? Check onze podcast over munitie op de zeebodem.}}

Je zou het niet verwachten tijdens een strandwandeling of een duik in zee, maar op de bodem van de Noordzee liggen volop oorlogswrakken met munitie aan boord. Officieel telt Nederland vier mariene munitiestortplaatsen: twee voor de Hollandse kust, één voor de Zeeuwse wateren en één tussen Ameland en Schiermonnikoog. "Na de Tweede Wereldoorlog was er veel munitie over en de snelste manier om ervan af te komen was het te storten in zee", vertelt Welmoed van der Velde, lector Maritime Law. "Doel was om het daarna op te ruimen, maar dat is tot op heden niet gebeurd."

Naast deze officiële munitiestortplaatsen liggen er op het Nederlandse deel van de Noordzee naar schatting zo’n 3.000 wrakken van schepen of neergestorte vliegtuigen. Veel daarvan bevatten nog explosieven, brandstof of chemische middelen. Door corrosie begint dat nu langzaam te lekken, wat leidt tot milieuschade én risico’s voor onze voedselketen. Hoog tijd dus om ze op te ruimen. Maar juist dat opruimen blijkt een kwestie van uiterst nauwkeurig laveren tussen tal van complexe belangen binnen internationale wet- en regelgeving. 

Spaghetti onder de zeespiegel

Vandaar dat het lectoraat Maritime Law en de Thorbecke Academie hun krachten bundelen in het onderzoeksproject REMARCO. "Doel van dit onderzoek is om beleidsaanbevelingen te doen en praktische oplossingen aan te dragen voor het beheersen van munitierisico’s, waarbij we risico’s op explosies en milieuschade beperken", vertelt Noël Oppel, juridisch onderzoeker aan de Thorbecke Academie. "Daarbij richten wij ons specifiek op de juridische kant van dit verhaal. Het juridisch kader rond munitie op de zeebodem is namelijk allesbehalve overzichtelijk. Er is nationale wetgeving, Europese regelgeving, het OSPAR-verdrag en het zeerecht van de Verenigde Naties. Verschillende en tegenstrijdige regelgeving maakt het lastig om te bepalen wie verantwoordelijk is, wat mag én wat moet."

"Het is een spaghetti aan regelgeving, die je moet zien te ontwarren", beaamt Welmoed. "Daarbij spelen diverse belangen en afwegingen. Een wrak kan bijvoorbeeld het milieu vervuilen, waardoor een land juridisch gezien de plicht heeft het op te ruimen. Maar tegelijkertijd kan een wrak ook een oorlogsgraf zijn en dan ben je juist verplicht het intact te laten. Daarnaast kan een wrak gevaar opleveren voor onze voedselveiligheid en de veiligheid van de zeevaart. En tot slot speelt uiteraard de vraag wie aansprakelijk is voor de kosten, want je kunt je voorstellen dat deze wrakken oorspronkelijk uit tal van verschillende landen komen."

Een menukaart voor beleidsmakers

In het voorgaande onderzoeksproject North Sea Wrecks ontwikkelde het lectoraat Maritime Law samen met de Thorbecke Academie een voorstel voor nieuw internationaal beleid om de risico’s van wrakken en munitie in de Noordzee te beheersen. Welmoed: "In REMARCO gaan we nog een stap verder en willen we overheden een soort 'menukaart' bieden, waarmee we beleidsmakers een aantal handelingsopties geven. Daarbij bekijken we stap voor stap de specifieke situatie: wat voor soort munitie is er aan boord, ligt het wrak in zout of zoet water, hoe oud is de munitie, wat is de staat? Zo krijg je maatwerk om te prioriteren en ieder type munitie op de meest veilige en duurzame manier op te ruimen."

Om deze ‘menukaart’ te ontwikkelen werken Welmoed en Nöel nauw samen met toxicologen, maritiem archeologen, historici en duikers uit binnen- en buitenland. Noël: "Om beleidsmakers te helpen weloverwogen keuzes te maken, is toegang tot de juiste informatie essentieel. Dat is in dit geval nog niet zo eenvoudig, aangezien het om explosieven gaat. We hebben het hier over plekken waar je niet zomaar met je boot overheen mag varen. Daar komt nog eens bij dat het delen van data over stortplaatsen voor veel landen gevoelig ligt. Landen vrezen dat kwaadwillenden misbruik maken van de precieze locaties. Maar juist het delen van kennis is cruciaal om tot de beste oplossingen te komen."

Afwegen van complexe belangen

Want ondanks dat het probleem van lekkende munitie zich ver onder de waterspiegel afspeelt - het ligt letterlijk voorbij de horizon - is de impact reëel en actueel, benadrukt Welmoed. "Niet alleen voor ons milieu, maar ook voor onze voedselveiligheid, bouwprojecten op zee en de veiligheid van onze scheepvaart. Uiteindelijk draait het om het afwegen van al die complexe belangen. Daar willen wij met ons onderzoek een steentje aan bijdragen. Kennis delen en openstaan voor elkaars ideeën. Alleen dan kunnen we onze explosieve erfenis op een veilige manier onschadelijk maken."