Stop de economische groei! Ze put niet alleen de planeet, maar ook de mens uit

vrijdag 29 januari 2021

Onder wetenschappers klinkt de roep om economische groei te stoppen steeds luider, toch is er maar weinig maatschappelijke steun voor. Terwijl groei niet alleen de planeet, maar ook de mens uitput, schrijven Matthias Olthaar en Paul Schenderling in hun essay dat verscheen in de Trouw.

beeld_colourbox

Beeld: Colourbox
Auteurs: Matthias Olthaar en Paul Schenderling

In 1973 bracht het Grenzen aan de groei-rapport van de Club van Rome een schokgolf teweeg. Daarna ontstond er in vele landen, waaronder Nederland, een beweging om grenzen te stellen aan economische groei. In de jaren 70 en 80 raakte vrijwel iedereen met deze beweging bekend, onder andere door het boek Hou het klein van E.F. Schumacher en, in eigen land, het concept ‘economie van het genoeg’ van Bob Goudzwaard en Harry de Lange.

Inmiddels bestaat de beweging al bijna een halve eeuw, maar is de invloed ervan klein gebleven. Er is weliswaar sprake van een herleving van dit gedachtegoed sinds de opkomst van de internationale degrowth-beweging, die er onomwonden voor pleit om te stoppen met groei, of letterlijker gezegd, om te ‘ontgroeien’. Ook deze beweging is sterk geworteld in de wetenschap. Maar desondanks is de bredere maatschappelijke steun voor een ‘groeistop’ nog steeds marginaal. In de Tweede Kamer is er slechts één partij, de Partij voor de Dieren, die ervoor pleit. Hoe kan dat?

Het ligt in elk geval niet aan de inhoud. Het betoog tegen groei is namelijk grondig onderbouwd. Het kernargument is dat economische groei en ecologisch herstel niet samengaan, omdat economische groei altijd gepaard gaat met een stijgend verbruik van natuurlijke hulpbronnen, zoals grondstoffen, water en schone lucht. Hiervoor zijn ­zowel theoretische als empirische bewijzen. Het theoretische bewijs is in 2012 door een team van wetenschappers onder leiding van de Duitse onderzoeker Monika Dittrich blootgelegd door middel van geavanceerde computersimulaties van het hulpbronnenverbruik. Deze simulaties laten zien dat zelfs als hulpbronnen in de toekomst veel efficiënter worden ingezet, groei nog steeds zal leiden tot een stijgend verbruik. Het is dus met de huidige kennis onmogelijk om de economie verder te laten groeien zonder de aarde verder te beschadigen.

Uitputting van de aarde

De empirische aanwijzingen die we hebben, leiden tot exact dezelfde conclusie. In het verleden is groei namelijk nog nooit samengegaan met een daling van het hulpbronnenverbruik. Met andere woorden: in het ver­leden leidde groei altijd tot verdere uit­putting van de aarde. Er is geen enkele reden, noch theoretisch noch empirisch, om aan te nemen dat dit in de toekomst anders zal zijn. Bovendien zullen de hulpbronnen één voor één opraken als het verbruik ervan blijft stijgen. Dit stond al in het rapport van de Club van Rome en wordt in de laatste jaren door steeds meer wetenschappers erkend. Zelfs al zou het wenselijk zijn om de economie verder te laten groeien, oneindige groei op een eindige planeet is praktisch onmogelijk. Het is om die reden extra verstandig om te bouwen aan een economie die niet op groei gebaseerd is.

Het wonder van de techniek

Kortom, de redenen om te stoppen met groei zijn ijzersterk. Toch is er een tegen­argument dat telkens op overweldigende maatschappelijke steun kan rekenen, namelijk: technische vooruitgang lost de problemen op die groei veroorzaakt. De kracht van dit argument is dat het tot de verbeelding spreekt. Technische oplossingen zijn concreet, tastbaar en opwindend. Denk aan de talloze tv-programma’s over de technische mogelijkheden van de toekomst, die allemaal het geloof in zogenaamde ‘groene groei’ aanwakkeren. Zoals het in alle andere opzichten uitstekende VPRO-programma Tegenlicht of het recente BNN/Vara-programma met de wervende titel De toekomst is fantastisch.

Inhoudelijk is het betoog tegen grenzen aan de groei simpel. Enerzijds, zegt men, zorgt technische vooruitgang ervoor dat we natuurlijke hulpbronnen veel efficiënter ­inzetten, zodat het verbruik omlaag kan. ­Anderzijds zorgt het ervoor dat we hulpbronnen die opraken, kunnen vervangen door andere hulpbronnen. Zo zullen economie en ecologie in de toekomst wél samengaan. “Immers, toen we nog paarden als ­vervoermiddel hadden, voorzagen we de ­auto nog niet!” (De ironie dat een auto meer hulpbronnen verbruikt dan een paard lijkt techniekgelovigen te ontgaan). Eerlijk gezegd denken wij dat dit tegenbetoog zijn kracht nooit volledig zal verliezen. Voorstanders van groene groei claimen namelijk slim iets dat in de toekomst zal gebeuren. En een claim over de toekomst is nooit te weerleggen, al wijst het beschikbare bewijsmateriaal de andere kant op.

Catastrofaal

We denken daarom dat het essentieel is om het betoog tegen groei te verbreden. Als we dit niet doen, dan kan alleen de toekomst nog uitwijzen dat verdere groei catastrofaal is. En dan is het al te laat. Zo’n verbreding is goed mogelijk. Want groei kent nog een ander groot probleem: het vraagt niet alleen steeds meer natuurlijke hulpbronnen maar ook menselijke hulpbronnen. Groei vereist namelijk een continue stijging van het aantal arbeidsuren én van de productiviteit per gewerkt uur. Er bestaat al enige bewustwording over de keerzijde van dit tweede aspect, de continue druk op mensen om productiever te worden. Denk aan de aandacht voor burn­outs. Volgens hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg Johan Mackenbach is de helft van de ziektegevallen in Nederland vermijdbaar. Een belangrijk deel hiervan hangt samen met werkgerelateerde stress. Van de keerzijde van de continue vraag naar meer arbeidsuren zijn we ons echter nauwelijks bewust. Dit komt doordat deze vooral buiten Nederland wordt uitgeoefend, aangezien het productiewerk grotendeels naar lagelonenlanden is verplaatst. Hoeveel mensen werken er eigenlijk buiten Nederland ten dienste van de Nederlandse economie? Dit was nog nooit uitgerekend.

Grootschalige uitbuiting

Aan de hand van een nieuwe Oeso-database gingen wij aan de slag en kwamen tot een onthutsende conclusie.

Lees het gehele essay van Matthias Olthaar en Paul Schenderling
Bron: trouw.nl

accentopjesterkekanten

Vanuit het lectoraat Green Logistics combineren we idealen met pragmatisme door te onderzoeken hoe het verduurzamen van processen, producten, diensten en ketens positief kan bijdragen aan de concurrentiepositie van bedrijven en regio’s.